Tin vui đến với những người làm dự án Vườn Rừng tại bản Bướt (xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La) trong những ngày cuối năm 2025: vườn cam Khăm hữu cơ đầu tiên theo tiêu chuẩn quốc tế đã cho thu hoạch lứa thương mại đầu tiên trong khi gạo tẻ râu bản địa cũng có mùa bội thu dù phải trải qua nhiều đợt mưa lũ dồn dập hồi tháng 9. Đây là 2 trong số các sản phẩm nông nghiệp di sản mà CC Foundation đang cùng Vân Hồ Agritage nỗ lực bảo tồn và phát triển trong hơn 3 năm qua. Bản Bướt giờ đã phủ kín màu xanh cây rừng và rộn ràng trong không khí chuẩn bị đón mừng năm mới, cuộc sống của những người dân bản Thái đã ấm no, hạnh phúc hơn từ trồng rừng nhiều tán và khai thác du lịch di sản.

Trong nỗ lực phủ xanh đất trống đồi trọc bằng các loài cây bản địa và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương, CC Foundation đã đồng hành Vân Hồ Agritage trong dự án trồng rừng từ tháng 4/2022. Agritage là tên viết tắt, được ghép bởi hai chữ tiếng Anh là Agriculture (nông nghiệp) và Heritage (di sản) mà Công ty TNHH Đầu tư và Phát triển Tây Bắc đăng ký thương hiệu với sứ mệnh bảo tồn và phát triển Nông nghiệp Di sản Việt Nam. Dự án “Vườn Rừng” được xây dựng với mục tiêu tạo ra một mô hình rừng nhiều tán canh tác bền vững trên đất dốc, từ cây lâm nghiệp lâu năm, cây ăn quả bản địa tới những cây họ đậu, cây dược liệu và các nhóm cỏ cộng sinh giúp tạo hàng rào giữ đất, ngăn tình trạng xói mòn. Lá và tán của các cây được trồng theo 7 tầng sẽ tạo lớp mùn, giúp cải tạo đất tự nhiên, giảm tình trạng lạm dụng phân bón hóa học, đất được phục hồi theo nguyên lý của một khu rừng tự nhiên. Hợp tác xã Đồng Rừng với các thành viên là người dân xã Vân Hồ trực tiếp đứng ra quản lý toàn bộ hoạt động sản xuất tại Vườn Rừng. Agritage cử chuyên gia có chuyên môn cao về canh tác để tư vấn kỹ thuật cho bà con, đồng thời chịu trách nhiệm về đầu ra cho các sản phẩm của HTX với nhiều đặc sản đạt chuẩn organic như gạo tẻ râu, gạo tẻ mèo, lạc đỏ bản địa.... Với sự hỗ trợ vốn từ CC Foundation, Agritage đang cùng chính quyền và người dân Vân Hồ phát triển mô hình Làng nông nghiệp di sản nhằm lưu giữ những tri thức bản địa trong canh tác nông nghiệp, những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc nơi đây, đồng thời lan tỏa mô hình tới nhiều vùng miền khác như Cao Bằng, Lào Cai hay Cà Mau.

Bản Bướt được chọn là điểm khởi đầu cho hành trình làm nông nghiệp hữu cơ với diện tích 5ha lúa tẻ râu. Ngay từ khi bắt đầu, Dự án đã chọn con đường khó, khó từ việc làm thế nào để 58 hộ dân bản Bướt thực sự chuyển đổi thói quen canh tác lạm dụng hóa chất, thuốc trừ sâu, trừ cỏ sang canh tác hoàn toàn từ tự nhiên, nói không với hóa chất, đồng thời đáp ứng quy định và tiêu chuẩn giám sát chất lượng của tổ chức IFOAM quốc tế về thực hành canh tác hữu cơ. Điểm khó tiếp theo là khâu chọn giống lúa. Thay vì chọn cây rau củ quả hoặc các giống lúa có sản lượng cao, Dự án quyết định lựa chọn khôi phục giống lúa Tẻ râu - một giống bản địa có chất lượng gạo rất khác biệt (vị ngọt đậm, dẻo, thơm, lượng đường tự nhiên trong gạo chỉ chiếm 0.02%) nhưng sản lượng chỉ bằng nửa sản lượng gạo thông thường. Ngay trong vụ lúa đầu tiên, ruộng lúa của bản Bướt phải đối mặt với sâu bệnh, một nửa diện tích trồng lúa bị mất trắng. Agritage đã đồng hành cùng bà con vượt qua giai đoạn đầu gian khó bằng hợp đồng thu mua và tinh thần sẻ chia. Hạt gạo tẻ râu giờ đã xuất hiện tại nhiều cửa hàng thực phẩm sạch ở Hà Nội. Nhiều đơn đặt hàng và phản hồi tích cực của khách hàng khiến bà con vững tâm hơn về sản phẩm. Đến nay, hoạt động nông nghiệp hữu cơ bản Bướt đã dần đi vào hoạt động ổn định. Bà con đang trồng gối vụ lúa và rau màu, những cánh đồng lúa tẻ râu được điểm tô thêm màu xanh của hành, tỏi, khoai tây, xen kẽ là những ruộng đu đủ. Đơn vị đồng hành và bao tiêu đầu ra cho nông sản hữu cơ ở bản Bướt hiện nay đã có thêm Rueco và Kim Sơn Farm. Bà con bản Bướt có nhiều cơ hội phát triển bền vững hơn khi các du khách yêu thích trải nghiệm thiên nhiên đang tìm đến bản như một điểm đến du lịch nông nghiệp di sản.

Ngoài gạo tẻ râu, ở bản Bướt còn có một khu vườn hữu cơ mang tên “Vườn Cam Nhà Khải”, được trồng và chăm sóc bằng tất cả tấm lòng trân quý đất rừng. Cuối thu đầu đông, “Vườn Cam Nhà Khải” bước vào độ đẹp nhất, những trái cam sai trĩu cành, mọng nước và mang hương vị thanh mát thuần tự nhiên. Hành trình chăm sóc và thương yêu đất của anh Khải - người đàn ông đã dành 10 năm để cải tạo 3ha đất đồi cằn cỗi thành vườn cam hữu cơ theo tiêu chuẩn quốc tế IFoam với hệ thống giám sát PGS (Participatory Guarantee System) - đã trở thành câu chuyện truyền miệng nổi tiếng trong cộng đồng. Mọi người gọi cam anh trồng là cam Khăm (trong tiếng Thái, Khăm chỉ những thứ quý giá như vàng). Từ một quyết định táo bạo là từ bỏ hoàn toàn hóa chất, anh Khải đã nuôi từng gốc cam bằng men hữu cơ từ gừng, tỏi, ớt và đạm cá tự ủ, để đất khỏe trở lại và quả thêm ngọt lành. Sáu tháng đầu tiên như một cơn ác mộng, sâu đục thân tràn lan không ngừng. Sau sáu tháng kiên trì tiếp theo, vườn cam của anh đã xanh tươi, lá cứng cáp, cây chắc khỏe. Đến nay đã 7 năm kể từ ngày “cai hóa chất”, những trái cam vàng óng không còn dấu vết sâu bệnh, đất được hồi sinh, và anh Khải giờ đây trở thành một “chuyên gia nghiên cứu tự nhiên” với nhiều sáng chế bảo vệ cây trồng từ giải pháp hữu cơ. Mỗi trái cam Khăm của anh đã trở thành “quả vàng” của đất Vân Hồ.

Tết 2026 đang tới thật gần tại bản Bướt với những homestay rộn ràng hoạt động hết công suất phục vụ những vị khách muốn trải nghiệm kết nối với thiên nhiên. Tiếng giã gạo bên nhà sàn thuần dân tộc Thái, tiếng róc rách reo vui của con suối đầy ắp cá chảy quanh bản cùng tiếng thác ầm ì quyện với màu xanh rì của ruộng cam, ruộng lúa hữu cơ hứa hẹn những vụ mùa bội thu. Một mùa xuân mới lại về trên Vân Hồ Agritage với nhiều dự án lan tỏa yêu thương tới cộng đồng sẽ được triển khai cùng CC Foundation trong năm 2026.