Theo Giáo sư Tiến sỹ Nguyễn Quốc Vọng - nhà khoa học hàng đầu về rau quả và trà người Úc gốc Việt, Việt Nam đang có những giống trà và sản phẩm trà đặc sản hữu cơ độc đáo, hội tụ đầy đủ dưỡng chất hàng đầu thế giới cần được khai thác và bảo tồn một cách khoa học để gìn giữ cho nhiều đời con cháu. Ông đã chia sẻ nhiều câu chuyện thú vị về trà cổ thụ trong cuốn sách “Cây chè shan rừng Việt Nam” xuất bản tháng 11/2021.

GS-TS Nguyễn Quốc Vọng tốt nghiệp tiến sĩ ngành nông nghiệp sinh vật học tại Đại học Tokyo, là chuyên gia nông nghiệp của Viện Nông nghiệp Gosford thuộc Bộ Nông nghiệp bang New South Wales (Úc) và là Giáo sư của Trường Khoa học ứng dụng, Đại học RMIT (Úc), giảng viên thỉnh giảng của nhiều trường đại học ở Nhật Bản, Úc và Việt Nam. Ông trở lại Việt Nam và cùng các thành viên của Hiệp hội Chè Việt Nam đi khắp vùng núi Đông - Tây Bắc, tìm đến các vùng trà shan tuyết cổ thụ, lấy mẫu, xét nghiệm và lập báo cáo khoa học chứng minh Việt Nam đang có những loại trà sạch và bổ dưỡng hàng đầu, để người tiêu dùng thế giới thấy rõ giá trị thực của trà shan tuyết cổ thụ Việt Nam.

Cây trà shan tuyết cổ thụ sinh trưởng trong môi trường tự nhiên ở độ cao trung bình trên 1.000m so với mực nước biển. Trà cổ thụ phải là những cây trên 100 năm tuổi, cao từ 3m trở lên. Trên thế giới, cây trà cổ thụ hiện chỉ còn tồn tại ở các vùng trà nguyên thủy có tuổi đời hàng trăm năm tại tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), Lào, phía Bắc Việt Nam và phân bổ dọc theo dãy Himalaya.

Trà vốn dĩ đã có nhiều ưu điểm. Trà chứa nhiều chất dinh dưỡng, đáng chú ý nhất là polyphenol, catechin trong lá trà tươi hoặc trà khô, là hoạt tính giúp con người làm chậm sự hình thành tế bào ung thư, hạ cholesterol xấu trong máu. Người sử dụng trà thời hiện đại không chỉ uống vì là thức uống mà còn vì tác dụng y dược của trà. Đây là lần đầu tiên có một nghiên cứu chỉ ra trong trà shan tuyết cổ thụ Việt Nam thuộc từng vùng thổ nhưỡng có những hoạt chất gì. Kết quả nghiên cứu cho thấy những chất như catechin, axít amino... trong trà shan tuyết cổ thụ cao gấp 20 - 30 lần so với trà công nghiệp. Rất nhiều hoạt chất bổ dưỡng khác trong trà shan tuyết cổ thụ cũng đều vượt trội so với các giống trà thông thường, kể cả so với những mẫu phân tích có được từ trà Nhật, Sri Lanka hay Ấn Độ.

Ưu điểm nổi trội của cây trà shan tuyết cổ thụ Việt Nam là cây trà sinh trưởng tự nhiên trong rừng, tác động của con người với trà shan cổ thụ nhiều lắm mỗi năm 1 - 2 lần thông qua việc cắt cỏ cho gốc mà không có tác động gì khác, do đó trà cổ thụ là sản phẩm hoàn toàn hữu cơ và không mang bất cứ lỗi thường gặp nào ở trà công nghiệp như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay kích thích sinh trưởng vượt ngưỡng cho phép.

Với những đặc tính quý giá trên, trà shan tuyết cổ thụ được xếp vào hàng “quốc bảo” và cần được bảo vệ khỏi những nguy cơ sau đây. Thứ nhất là biến đổi khí hậu. Trà shan cổ thụ là loại trà mọc tự nhiên trong rừng trong khi Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều nhất về biến đổi khí hậu. Nhiệt độ tăng, hạn hán, bão tố nhiều, môi trường tiểu khí hậu thay đổi, cây trà cổ thụ vốn rất nhạy cảm với thời tiết có thể sẽ chết. Thứ hai, trà shan cổ thụ đang thu hút được sự chú ý của nhiều doanh nghiệp nhưng cùng với việc mở rộng khai thác là khả năng có sự can thiệp của hóa chất vào sản xuất và chế biến. Khi đó trà shan cổ thụ sẽ không còn là sản phẩm hữu cơ, sẽ có hiện tượng lợn hai chuồng, rau hai luống. Thứ ba, hiện 100% trà shan cổ thụ do người dân tộc thiểu số Dao, H’Mông, Tày, Thái chăm sóc, đây là những tộc người sống trên cao, đời sống khó khăn hơn so với người miền xuôi. Nếu coi trà shan cổ thụ là bảo vật của đất nước, thì anh em dân tộc ít người là người đại diện chăm sóc bảo vật ấy. Trà shan cổ thụ vốn khan hiếm, không đủ lượng tạo nguồn sinh kế thường trực, do vậy cần có chính sách đãi ngộ để đảm bảo thu nhập ổn định cho bà con.

Khai thác trà shan tuyết cổ thụ đang trở thành phong trào và các sản phẩm trà shan cổ thụ Việt Nam đã được lan tỏa đi khắp thế giới. Đã có cạnh tranh không lành mạnh, từ việc người nước ngoài vào Việt Nam thu gom trà quý đến việc thuê bón phân hóa học, thu hái tận diệt lá trà hay mua chặt nguyên cây nhằm phá hoại vùng nguyên liệu tự nhiên đã có tuổi đời hàng trăm năm. Nếu không có sự quan tâm đúng mức và chế độ quản lý tốt cùng sự hợp tác của bà con để gìn giữ, bảo tồn, chỉ trong vòng 5 - 10 năm tới sẽ không còn trà shan tuyết cổ thụ trên lãnh thổ Việt Nam.

CC Foundation đang đồng hành cùng Shanam trong dự án khai thác và bảo tồn cây trà shan tuyết cổ thụ - loại quốc bảo được coi là “vàng trắng” của Việt Nam thông qua việc hỗ trợ các hợp tác xã thu mua trà búp tạo sinh kế ổn định cho bà con Tà Xùa và Sùng Đô, đồng thời bảo vệ những rừng già cổ thụ qua các buổi sinh hoạt chuyên đề với bà con tại mỗi vùng. CC Foundation cũng đang cùng Shanam tài trợ trồng mới những vùng trà shan tuyết từ hạt giống cây trà bản địa để 100 năm sau, con cháu Lạc Hồng lại có những rừng trà cổ thụ mới để thưởng thức và trân quý những bảo vật của đất trời.