Thư viện cộng đồng Chắp cánh Xuân Giang do CC Foundation tài trợ xây dựng tại xã Xuân Giang (Quang Bình - Hà Giang) mùa hè 2022 này không chỉ là nơi đón bạn đọc mọi lứa tuổi mà đã trở thành điểm trưng bày và giới thiệu nón lá hai mê - di sản văn hóa của người Tày đã mai một ngay tại quê hương của chiếc nón độc đáo này.

Gọi là nón hai mê vì nón lá này có hai phần, một phần được xếp khéo léo theo hình chóp từ 2-3 tàu lá cọ khô như nón lá của người Kinh, một phần được đan cầu kỳ bằng các sợi lạt nhỏ bằng tre thành các mắt hình lục giác đều, mắt càng nhỏ bao nhiêu thì nón càng đẹp và bền bấy nhiêu. Hai phần này được ép vào nhau bằng những vòng guột (hoặc tre) màu sậm và buộc chặt bằng lạt giang. Để làm được một chiếc nón lá hai mê phải mất từ 4 đến 6 ngày. Cách làm cũng công phu hơn so với nón của người Kinh, từ khâu chọn lá, chọn cây giang, cây tre tuốt nan để đan thành khuôn nón. Lá cọ được chọn để làm nón phải là lá bánh tẻ. Lá lấy về sẽ được hơ qua lửa rồi đem phơi sương 2 - 3 đêm để lá khô và phai hết màu xanh. Công đoạn đan khuôn nón đòi hỏi người thợ phải có kỹ thuật đan thành thục. Bởi khi đan, người thợ phải sử dụng đến kỹ thuật đan mắt cáo, tức là đan ba đôi lại với nhau tạo thành hình lục giác. Quai nón bên trong được dệt từ chỉ ngũ sắc, nổi bật trên nền lá cọ trắng và những ô nan sẫm màu. Sau khi làm xong, những chiếc nón lá sẽ được tiếp tục hong khô trên gác bếp để chống mối mọt, trời nắng không bị cong vênh, trời mưa không bị thấm nước. Chính vì vậy, nón lá do người Tày làm bền gấp nhiều lần so với nón lá của người Kinh.

Chiếc nón hai mê sau khi hoàn thành nhìn từ bên ngoài như một chiếc nấm, nổi bật bên trên màu trắng ngà của lá cọ. Nón lá với người Tày không chỉ là vật che mưa, che nắng mà còn có vai trò quan trọng trong nghi lễ cưới, hỏi. Nón được trao cho cô gái khi về nhà chồng, là vật kỷ niệm của cha mẹ để lại với mong muốn cô dâu là người con hiếu thảo, một lòng yêu thương chồng con. Điểm làm nên sự độc đáo chỉ có ở nón lá hai mê Xuân Giang là nón gồm 3 vành với 2 lớp sợi lạt lục giác phủ cả bên trong và bên ngoài lớp lá cọ chứ không chỉ có 2 vành như nón lá người Tày ở các vùng khác. Có lẽ bởi sự tỉ mỉ, kỳ công trong từng khâu chọn lá, hơ lửa, phơi sương, đan nón… mà chiếc nón lá hai mê của đồng bào dân tộc Tày ngày càng ít người biết làm. Hiện nay, chỉ còn những người cao tuổi yêu nghề, đam mê với nón lá và muốn giữ gìn văn hoá dân tộc mới cố bám trụ với nghề làm nón lá.

Đến thăm thư viện cộng đồng Chắp cánh Xuân Giang những ngày này, bạn sẽ được gặp và trò chuyện với bác Hoàng Văn Bính - Chủ tịch Hội nghệ nhân dân gian xã Xuân Giang - người thổi hồn và giữ lửa cho việc bảo tồn các di sản văn hóa tại Xuân Giang. Ngoài nón lá hai mê, bác còn tổ chức khôi phục và mở lớp truyền dạy đàn tính trên địa bàn Xuân Giang. Mong muốn của bác cũng như của trường Tiểu học & THCS Xuân Giang và CC Foundation không gì hơn là gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc Tày, nón lá hai mê hay đàn tính sẽ được lưu giữ và truyền lại cho con cháu nhiều đời sau.